کتام

هيچ وقت اشتباهم را راجع‌به نخريدن يكي از تابلو‌های حاجی‌زاده فراموش نمی‌کنم، تصویری بود از زنی فربه سوار بر دوچرخه ای قدیمی (شبیه دوچرخه‌های مارک هرکولس). آرایش زن مضحک، امّلی و مطابق مدهای اواخر پهلوی اول بود، مالیخولیای آن زن و آن دوچرخه و پس زمینه جنگلی آن نقاشی را هیچ وقت از یاد نمی برم،… همان روز شباهت این نقاشی به مدهایی که سال‌ها بعد خیلی ‌ها از آن نان درآوردند، شوکه‌ام کرد. با استناد به آن تصویر، ترکیب سنتی زن ایرانی و اسباب و ادوات مغربی کشف حاجی‌زاده است.

این که حاجی‌زاده و قبل از او اردشیر محصص با چه شامه ای به جذابیت‌های پاپ آرتی و کارکردهای موثر اگزوتیک پی برده بودند، خود ماجرایی پیچیده‌ای است.

حاجی‌زاده بر خلاف جریان معاصر هنر ایران (که همیشه از هنر پردرآمد و پرفروش رونویسی و تقلب می‌کند) از طریقی که من نمی‌دانم، خواسته یا ناخواسته مسیری را در هنر دنبال کرده است که امروز از سر اتفاق آوانگاردترین و به‌روز‌ترین جریان تجسمی جهان محسوب می‌شود.

در کتاب‌های تاریخ هنر تطبیق یک نقاشی با یک عکس مکشوفه، امری است رایج که همیشه مایه جذابیت کتاب‌های هنری می‌شود.

برای اولین بار در همین جنس کتاب‌ها، نقاشی زنی را دیدم همراه با یک سگ بولداگ درست رو‌به‌روی همان صفحه از کتاب عکس کهنه و بی کیفیت از زنی با همان فیگور (اما بدون تصویر سگ) چاپ شده بود. این اثر هنری عملاً اولین (و تأثیرگذارترین) تصویری بود که می‌دیدم از روی یک عکس و با تغییری جزئی در همان عکس، تبدیل به اثری هنری و بی‌بدیل شده بود.

پیکابیا در این نقاشی عملاً تمام کارکردهای اولیه و صد البته تزئینی آن عکس را بدون این‌که بخواهد با تصنع، شعاری بدهد، تنها با تحمیل تصویر سگ، تبدیل به اثری ماندگار و تأثیرگذار کرده بود.

در مورد حاجی‌زاده هم همیشه اندکی دخل و تصرف، حذف و تعمداً خام‌دستی اغراق شده باعث می‌شود، عکس اولیه اهمیت بصری‌اش را نزد ما از دست بدهد!

آخرین دوره از کارهای قاسم حاجی‌زاده در ایران به احتمال زیاد مجموعه‌ی کوچک جنگلی است. کتابی به نام یاد سفر نیز از آن به چاپ رسیده است در آن کتاب عشقی کودکانه و ناسیونالیستی را به قهرمان جمهوری جنگل می‌بینیم. در این شمایل میرزا کوچک جنگلی با هیبتی بس اغراق شده رو‌به‌روی ما ایستاده است. شاخه‌های پس زمینه‌ی درختان گویی از تن او بیرون زده اند، تصویر میرزا با ریشه‌هایی در آب و خاک تداعی درختی تنومند را می‌کند. درختی که با گل‌های محلی احاطه شده است.صرف‌نظر از محتوای تغزلی تابلو نوع قلم‌گیری پریمیتیو و بدوی حاجی‌زاده که گاه اتمسفر فریدا کالو را به یاد می‌آورد، تصويري است براي ارائه نسخه اي بومي از عكسي كه شايد هيچ وقت قرار نبود به تصویری قهرمانانه از سردمدار نهضت جنگل بدل شود….

آنچه خواندید خلاصه ای بود از مطلب « يك تصوير، يك تحليل/ جنگل بزرگِ ميرزاي كوچك » به قلم شهروز نظري

منبع: مجله تنديس

پي نوشت: نسخه با كيفيت تري از اين تصوير را نداشتم! هر كس داشت محبت كند.

توجه اين هنرمند به زنان هم موضوع خوبي براي كار است….

كارهاي ديگري از اين هنرمند لاهيجاني:

اينجا را هم ببينيد